مقدمه:
افغانستان به دلیل موقعیت جغرافیایی محصور در خشکی و دوری از اقیانوس ها, آب و هوایی خشک و نیمه خشک دارد و در نتیجه, رطوبت نسبی هوا در آن پایین است و ابر و مه کمتری تشکیل می شود.
ویژگی ها, افغانستان را به کشوری با منابع آبی عمدتا" از برف و رود خانه ها تبدیل کرده است, با این حال, کمبود رطوبت و خشکی هوا از مشخصات اقلیمی آن به شمار می رود.
میانگین بارندگی در مناطق غربی جنوب شرقی 250 میلی‌متر، در ساحات شمال شرقی و ارتفاعات بالاتر از 3000 متر و کوه‌ها از 450 الی 1000 میلی‌متر در سال می‌رسد. میزان بارندگی برف در کوه‌های پامیر و واخان 1000 میلی‌متر یا یک متر است.

زون بندی یا منطقه بندی بر اساس شاخص های علمی اقلیمی, رژیم های آبیاری و شرایط رشد, دستیابی به اهداف زیر است:
مدیرت بهینه منابع آب: تعیین دقیق نیاز آبی گیاهان در هر منطقه برای جلوگیری از هدر رفت آب و ارتقای بهره وری (انجام درست کار به بهترین نحو) در بخش کشاورزی.
تطبیق ارقام گیاهی با اقلیم: شناسایی مناسب ترین گونه ها و رقم های گیاهی که بیشترین سازگاری را با شرایط دمایی, رطوبتی و طول فصل رشد هر منطقه دارند.
کایش ریسک تولید: پیش بینی و مدیریت تنش های محیطی مانند سرمازدگی, خشکی یا گرما که منجر به پایداری تولید محصولات کشاورزی می شود.
افزایش عملکرد و کیفیت: استفاده حد اکثر از پتنسیال محیطی هر ولسوالی ی و ناحیه (ساعت افتابی و مجموع واحدهای حرارتی) برای بهبود کیفیت و کیفیت محصول نهایی.

تقسیم‌ بندی نه‌گانه (9) زون ارایه شده توسط دکتر یارمحمد حیدرزاده بر اساس شاخص‌های علمی اقلیمی، رژیم‌های آبیاری و شرایط رشد گیاهان تدوین شده است. این زون‌بندی شامل موارد زیر است:
1- زون کوهستانی مرکزی (شامل کابل, کاپیسا, پروان, پنچشیر, بامیان, وردک, لوگر و غزنی)؛
ویژگی: زون(1) کوهستانی مرکزی؛ دارای اقلیم قاره ای, کوهستانی و نیمه خشک است زمستان‌های بسیار سرد و طولانی و فصل رشد کوتاه و تابستان های معتدل تا گرم شاخت می شود و چهارفصل بصورت جداگانه منقسم می شود.

بر اساس داده های سال 2025 و امار های بلند مدت ویژگی های اقلیمی این این زون عبارت از:
1- وضیعت دما این زون (درجه حرات): به دلیل ارتفاع زیاد «1300 تا 2300 متر» دارای زمستان بسیار سرد و تابستان های معتدل است و چهار فصل متمایز شناخته می شود. اما صفت(معتدل) تنها برای مناطق حاص این زون (اول) صدق می کند. به دلیل ارتفاع متوسط شهرهای این زون (اول) در بهار و تیرماه بسیار اقلیم مطلوبی دارند.
دره های سرسبز مانند دره های پنجشیر, غوربند, سالنگ, نجراب, کوبندها, شکردره، دره پغمان, جلدیز و دره پشه ای میدان وردک: -- دما میانگین سالانه 11,4 تا 12 در مناطق ناحیه ها شهری و مناطق اطرف کابل -- حد اکثر دما تابستان در سرطان (جولای) میانگین دما به 33 درجه سانتی گراد می رسد.
حداقل دما (زمستان: در ماه های جدی دلو (دسامبر و ژانویه) دما در مناطق کوهستانی مانند پنچشیر و وردک تا 20- درجه سانتیگراد یا کمتر که هش می یابد.
-- میانگل احد اقل دما در کابل و اطرف ان در طی ماه جنوری حدود 7,1- درجه سانتی گراد بوده است.

2- بارش سالانه: بارش در این زون عمدتا"به صورت برف در زمستان و باران در اویل بهار است.
میزان کل سالانه: به طور میانگین بین 310 تا360 ملی متر در مناطق هموارتر و تا 400 ملی متر در ارتفاعات.
وصعیت بارش در 2025: سال 2025, ولایاتی مانند میدان وردک و لوگ باکاهش 45 تا75 درصدی بارش نسبت به میانگین معمول مواچه بوده اند.
برف باری: بیشترین حجم برف باری در 2025 برای اواخر دسامبر پیش بینی شده که در مناطق کوهستانی این زون بین 5 تا 30 سانتی متر متغیر است.

3- شاخص های فصلی و جغرافیایی (2025) فصل کشت: به دلیل افزایش دما در طول فصل کشت در ولایاتی مانند کاپیسا, پنجشیر, افزایش یافته است. نشاندهنده دمای بالاتر در تابستان (ماه سرطان تا سنبله) به دلیل تغییر اقلیمی از 40 درجه سانتی گراد فراتر رود.
رطوبت و خشکی: این منطقه داراری اقلیم نیمه خشک است. در سال 2025 به دلیل پدیده "لا لینا", میزان رطوبت خاک کاهش یافته و خطر خشکسالی هیدرولوژیکی وجود دارد.
ساعات آفتابی: این زون سالانه بیش از 3,100 ساعت افتابی دارد که پتانسیل بالایی برای انرژی خورشدی فراهم می کند. ولایت میانگین بارش سالانه (تقریبی) میانگین دمای جولای (حداکثر) کابل 362 میلی متر 32,3,گراد، لوگر(پل علم) حدود 300 میلی متر 94 گراد، پنجشیر 400+ میلی متر (ارتفاعات) 31 گراد، میدان وردک 300-250 متر گراد.

نکته مهم: بر اساس گزارش های نوامبر و دسامبر 2025, دمای هوا در این زون 2 تا 6 درجه سانتی گراد بالاتر از میانگین سال های گشته بوده است که باعث ذوب زود هنگام برف ها و کاهش ذخایر آب زیرزمینی می شود.
مدیریت منابع آبی: با افزایش و تراکم جمعیت در زون کوهستانی مرکزی بخصوص حدود شش میلیون در شهر کابل و اطراف آن باعث کاهش سطح آب های زیرزمینی و خشکیدن آب چاه ها و چشمه ها و کاریز ها بخصوص شهر کابل و اطراف کابل دسترسی به آب آشامیدنی و آبیاری را محدود کرده است و همین معضله باعث کمبود رطوبت و خشکی اقلیم و اب و هوای کابل و اطراف ان شده است.

یکم راه ها حل ان مدیریت آب باران: با حفر چاله, حوضچه ها و گودال هایی برای جمع اوری آب باران و برف و تغذیه سفره های زیرزمینی و جلوگیری از نشت زمین کابل است. راه بیرون رفت از خشکسالی زون مرکزی کوهستانی اعمار سد آبی بالای دریا بنچشیر, دریای غوربند و دریای لوگر است. سد آبی مانع هدر رفتن جریان آب از منطقه زون است که در نتیجه ارتفاع آب را بلند برده و در آن آب ذخیره باعث تغذیه سفره زیرزمینی، تقویت خاک پوشش گیاهی و ایجاد مه عظیم منبع اصلی آب کشاورزی است.

دومین راه حل آن انتقال آب پنچشیر به کابل است: فراهم کردن بهبود وضعیت صحی و کشاورزی مناطق مسیر انتقال آب و همجنان دسترسی به آب صحی برای شهروندان, حمایت مصارف صنعتی و سرسبز شهر کابل جدید است. تمرکز بر کشاورزی (زراعت, مالداری و باغداری): سازگاری بالایی به اقلیمی آب هوای زون مرکزی دارند.

زراعت: سبزیجات «پیاز, سیر, زردک, کدو , شغلم و کجالو» گیاهان معطر در باغچه ها «ریحان و نعناع». حبوبات «لوبیا, نخود, و عدس» غلات «کندم , جو, مشنگـ, باقلا, ماش, شرشم, ارزن و جواری».
میوه ها: «میوه های هسته دار, میوه ها دانه دار, میوه ها دانه ریز».
میوه ها خانواده کدویا: میوه های هسته دار: «هلو, زردالو, گیلاس, الو, البالو, چهارمغز و بادام». میوه ها دانه ریزه «توت, توزمین, تمشک, انگور و انجیر».
میوه های دانه دار «سیب, ناک و انار و...»
میوه ها خانواده کدویا« خربوزه, تربوز, طالبی»

داکتر یارمحمد حیدرزاده
داکتر علم دربخش محیط زیست

نابع و ما خذ:
ــ اتلس افغانستان چاب « ۱۹۸۵ م » اداره سروی کارتوگرافی جیوکارت پولند.
ــ یادداشت های تحیقیقاتی من از دوره « ماستری ـ داکتری طی سالهای ۱۱۹۹ الی ۱۹۹۵ » .
ــ سایت اینترنتی در امور زون بندی آب و هوا کشور سویدن