میان ورود نیروهای شوروی و آمریکا سه تفاوت عمده وجود داشت:

یکی اینکه شوروی در کشورهای مسلمان‌نشین آسیای میانه وقتی آمده بود، دیگر بیرون نشده بود و آنها را بخشی از اتحاد جماهیر شوروی ساخته بود. این مساله در افغانستان نیز به همین معنا تفسیر شد و مردم احساس کردند دین و فرهنگ و هویت‌شان در خطر است و افغانستان بخشی از شوروی می‌شود. خود کمونیسم نیز با فلسفه ماتریالیستی در افواه عامه ضد دین تلقی می‌شد و با آمریکای سکولار که خود را به آزادی ادیان معتقد اعلام می‌کرد تفاوت داشت.

نکته دوم آگاهی عمومی بود. مردم در زمان ورود شوروی از نظر آگاهی و سواد و سواد رسانه‌ای در حالت بسیار متفاوتی قرار داشتند. به طور نمونه هزاره‌ها در دوران هجوم شوروی، تقریبا به صورت کامل در صف جهاد برخاستند. سایر اقوام نیز همین طور. اما در زمان ورود آمریکا حتا یک هزاره هم مخالفت نکرد و به کوه بالا نشد. در میان تاجیکان و ازبیکان نیز کم و بیش در اوایل همین طور بود.

نکته سوم، مساله ایدئولوژی اخوانیزم و ولایت فقیه بود. دوران هجوم شوروی با اوج تحرکات افکار سید قطب و دکتر شریعتی مواجه بود و انقلاب و اخوانی‌گری جاذبه و کشش بسیار داشت. اما در زمان آمدن آمریکا هم اخوانیت و هم ولایت فقیه و حتا افکار دکتر شریعتی در جامعه نخ نما بود و مردم از آنها خسته شده بودند. طبیعی بود که چنین وضعیتی اتفاق بیفتد.

در جامعه پشتون اما، هم انگیزه دینی در جامعه علیه خارجی‌ها مطرح بود و هم انگیزه مخالفت با اقوام غیر پشتون که بعد از آمدن آمریکا گفته می‌شد به قدرت رسیده اند. این دو انگیزه پوتانشیلی شد برای بسیج مردم در میان پشتون‌ها.

نبی ساقی