توفان‌های مکرر گردوخاک در شمال افغانستان، زندگی روزمره ساکنان را مختل کرده و نگرانی‌ها درباره فرسایش خاک و پیامدهای آن برای سلامت عمومی را افزایش داده است. کارشناسان می‌گویند خشکسالی و کاهش پوشش گیاهی می‌توانند زمین را در برابر فرسایش بادی آسیب‌پذیرتر کنند.
در هفته‌های اخیر، ولایت‌های بلخ، جوزجان، فاریاب و قندوز از جمله مناطقی بوده‌اند که به گفته ساکنان، با توفان‌های شدید ریگ و گردوخاک روبه‌رو شده‌اند. این توفان‌ها دید افقی را کاهش داده و رفت‌وآمد و فعالیت‌های روزمره را دشوار کرده‌اند.

به گزارش اینترنشنال، اداره هواشناسی افغانستان نیز در ماه‌های اخیر درباره وزش بادهای شدید همراه با گردوخاک در بخش‌های مختلف کشور هشدار داده است. در یکی از هشدارهای رسمی که چهارشنبه هشتم میزان منتشر شد، سرعت باد در برخی مناطق شمالی، غربی، جنوبی و مرکزی بین ۵۰ تا ۹۰ کیلومتر در ساعت پیش‌بینی شده بود. این هشدارها احتمال وقوع بادهای شدید را نشان می‌دهند، اما به‌تنهایی شدت یا فراوانی توفان‌های گردوخاک را در مقایسه با سال‌های گذشته مشخص نمی‌کنند.

رستم انصاری، یکی از ساکنان مزارشریف، به افغانستان اینترنشنال گفته است که توفان‌ها در سال‌های اخیر شدیدتر شده‌اند و گاهی مردم را وادار می‌کنند -در روزهایی که توفان می‌شود- در خانه بمانند.
او می‌گوید نفوذ ماسه و گردوخاک به داخل خانه‌ها، خانواده‌ها را ناچار کرده است در طول یک ماه چندین بار نظافت اساسی انجام دهند. به گفته او، در اوج توفان، دید افقی گاهی به حدود یک متر کاهش می‌یابد.

خشکسالی و کاهش پوشش گیاهی، زمینه‌ساز فرسایش؛
افغانستان کشوری عمدتاً خشک و نیمه‌خشک است و بخش‌هایی از آن در برابر خشکسالی و فرسایش بادی آسیب‌پذیری بالایی دارند. کاهش بارندگی، خشک‌شدن سطح خاک و از بین‌ رفتن پوشش گیاهی می‌توانند ذرات خاک را در برابر باد آسیب‌پذیرتر کنند.

نجیب‌الله سدید، کارشناس مدیریت منابع آب و محیط‌زیست، به افغانستان اینترنشنال گفته است که الگوهای جریان هوا از عوامل مهم شکل‌گیری بادهای شدید در افغانستان‌اند.
به گفته او، جریان‌های بادی از آسیای میانه و مناطق غربی می‌توانند به شمال افغانستان برسند و در دشت‌های خشک، رسوبات سست را به هوا بلند کنند. او همچنین کاهش پوشش گیاهی، چرای بیش از ظرفیت مراتع و خشک‌شدن تالاب‌ها را از عواملی می‌داند که می‌توانند فرسایش خاک را تشدید کنند.

پوشش گیاهی با تثبیت خاک و کاهش سرعت باد در نزدیکی سطح زمین، به محدودکردن فرسایش کمک می‌کند. هنگامی که این پوشش از بین می‌رود، ذرات ریز خاک و رسوبات خشک‌شده آسان‌تر جابه‌جا می‌شوند.
با این حال، سهم هر یک از این عوامل در توفان‌های اخیر شمال افغانستان به داده‌های محلی درباره رطوبت خاک، وضعیت پوشش گیاهی، شدت باد و منابع تولید گردوخاک نیاز دارد.

آقای سدید می‌گوید چرای مفرط و برداشت بوته‌ها برای تأمین سوخت، در کنار خشکسالی، مراتع را تضعیف کرده‌اند. او همچنین معتقد است که خشک‌شدن تالاب‌های هامون در غرب افغانستان و منطقه مرزی با ایران، به افزایش آسیب‌پذیری برخی مناطق در برابر گردوخاک کمک کرده است.
این ارزیابی‌ها بر اهمیت عوامل محیط‌زیستی تأکید دارند، اما برای تعیین دامنه و شدت تغییرات در طول زمان، باید با داده‌های مستقل و پژوهش‌های قابل بررسی پشتیبانی شوند.

کانال قوش‌تپه؛ احتمال افزایش فرسایش در مسیر خاک‌برداری؛
کانال قوش‌تپه یکی از پروژه‌های بزرگ آبی افغانستان است که هدف آن انتقال آب دریای آمو به زمین‌های کشاورزی در شمال کشور عنوان شده است. این پروژه در مسیر خود از مناطق خشک و دشت‌هایی عبور می‌کند که در معرض بادهای شدید قرار دارند.
عملیات خاک‌برداری در چنین محیط‌هایی می‌تواند، در صورت باقی‌ماندن خاک سست و تثبیت‌نشده، زمینه فرسایش بادی را افزایش دهد. با این حال، وجود چنین خطری به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که یک پروژه مشخص موجب تشدید توفان‌های منطقه‌ای شده است.

سجاد حمیدی، مهندس آب و محیط‌زیست و استاد دانشگاه در ایالت پنسیلوانیای آمریکا، به افغانستان اینترنشنال گفته است که پروژه‌های عمرانی در مناطق خشک باید تدابیری برای تثبیت خاک و مدیریت رسوبات برداشت‌شده داشته باشند.
به گفته او، خاک‌برداری در مقیاس بزرگ می‌تواند توده‌هایی از خاک سست در امتداد مسیر پروژه ایجاد کند. اگر این مواد به‌درستی متراکم یا تثبیت نشوند، بادهای شدید ممکن است بخشی از آن‌ها را جابه‌جا کنند.
آقای حمیدی این خطر را با تجربه توفان‌های گردوخاک در دشت‌های مرکزی امریکا در دهه ۱۹۳۰ مقایسه کرده است؛ دوره‌ای که خشکسالی و شیوه‌های نامناسب استفاده از زمین به فرسایش گسترده خاک انجامید.

با این حال، برای تعیین اینکه آیا خاک برداشت‌شده از کانال قوش‌تپه در توفان‌های اخیر نقش داشته است، باید شواهد مربوط به مسیر و زمان جابه‌جایی رسوبات بررسی شود.
سدید نیز گفته است که مشاهدات میدانی و تصاویر ماهواره‌ای، به باور او، از افزایش جابه‌جایی خاک در شمال افغانستان پس از آغاز پروژه حکایت دارند. او نبود برنامه‌های منظم تثبیت خاک در امتداد کانال را از عوامل احتمالی افزایش گردوخاک می‌داند.
برای روشن‌شدن این مسئله، پژوهشگران باید تصاویر ماهواره‌ای دوره‌های پیش و پس از آغاز خاک‌برداری را با یکدیگر مقایسه کنند، تغییرات پوشش زمین را بسنجند و مسیر حرکت توده‌های گردوخاک را در روزهای وقوع توفان بررسی کنند. داده‌های ایستگاه‌های زمینی نیز می‌توانند به تشخیص منشأ ذرات کمک کنند.

پیامدهای گردوخاک برای سلامت عمومی؛
توفان‌های گردوخاک می‌توانند غلظت ذرات معلق در هوا را افزایش دهند و برای سلامت انسان خطر ایجاد کنند. شدت این خطر به اندازه و ترکیب ذرات، غلظت آن‌ها در هوا و مدت مواجهه بستگی دارد.
احمد شکیب، متخصص بیماری‌های داخلی و ریه، به افغانستان اینترنشنال گفته است که ذرات ریز گردوخاک می‌توانند به بخش‌های عمیق ریه برسند و مشکلات تنفسی را تشدید کنند.
به گفته او، افراد مبتلا به آسم و بیماری‌های زمینه‌ای قلبی و تنفسی، کودکان و سالمندان از جمله گروه‌هایی هستند که ممکن است در برابر آلودگی شدید هوا آسیب‌پذیرتر باشند.

مواجهه با ذرات معلق می‌تواند موجب تحریک چشم و مجاری تنفسی شود و در افراد حساس، علائم بیماری‌های موجود را تشدید کند. برای ارزیابی میزان خطر در مناطق شمالی افغانستان، داده‌های اندازه‌گیری کیفیت هوا و اطلاعات صحی مربوط به دوره‌های توفان اهمیت دارد.
در مواد اولیه این گزارش، آمار مستقلی درباره غلظت ذرات معلق، مراجعه بیماران به مراکز درمانی یا افزایش بیماری‌های تنفسی در مناطق آسیب‌دیده ارائه نشده است.
کارشناسان بر ضرورت تثبیت خاک، حفاظت از پوشش گیاهی و بهبود مدیریت مراتع تأکید کرده‌اند. آن‌ها همچنین خواستار ایجاد سامانه‌های پایش کیفیت هوا و بررسی منظم وضعیت محیط‌زیستی شمال افغانستان شده‌اند.

نصیر ندیم