چرا ایران دفتر مخالفان طالبان را تعطیل و اقامت نظامیان سابق افغانستان را لغو کرد؟
در روزهای اخیر، گزارش‌های متعدد از بسته شدن دفتر «حمایت از نظامیان پیشین افغان» (بنیان‌گذاری‌شده توسط جنرال اکرام‌الدین سریع) در تهران و عدم تمدید اسناد اقامتی صدها تن از نیروهای امنیتی و نظامی سابق افغانستان در شهرهایی چون تهران و اصفهان خبر داده‌اند. مقامات اداره کفالت و گذرنامه ایران به این افراد اعلام کرده‌اند که «دستور جدیدی» برای تمدید اقامت‌های ویژه یک‌ساله صادر نشده و آنان باید خاک ایران را ترک کنند.

این تصمیم ناگهانی که با خطر مستقیم بازداشت، شکنجه و حتی قتل این نیروها توسط طالبان همراه است، سؤال اساسی و مهمی را مطرح می‌کند: چرا جمهوری اسلامی ایران که روزی پناهگاه و صادرکننده مجوز فعالیت برای این افراد بود، اکنون دست به محدودسازی و اخراج آنان زده است؟
بررسی ابعاد سیاسی، امنیتی و منطقه‌ای نشان می‌دهد که این اقدام حاصل یک تحلیل تک‌بعدی نیست، بلکه از تلاقی چند منفعت راهبردی و ضرورت امنیتی برای تهران نشأت می‌گیرد:

۱. معامله منطقه‌ای با طالبان: گره خوردن پرونده «آب» و «امنیت»
حیاتی‌ترین دلیل تغییر رویکرد ایران را باید در نیازمندی‌های مبرم و روزمره تهران به حکومت مستقر در کابل (طالبان) جستجو کرد:
• بحران حیاتی آب (معاهده هیرمند): تنش‌های آبی و خشکسالی شدید در ولایت‌های شرقی ایران (به‌ویژه سیستان و بلوچستان)، فشار اجتماعی و سیاسی بی‌سابقه‌ای را بر حکومت ایران وارد کرده است. دریافت حق‌آبه از سدهای کمال‌خان و کجکی نیازمند انعطاف و همکاری مستقیم طالبان است.
• امنیت مرزی و مهار داعش خراسان: نفوذ گروه‌های تروریستی سلفی و تکفیری از مرزهای شرقی، کابوس امنیتی تهران است. ایران برای مهار تهدیدات داعش خراسان و تأمین امنیت مرزهای طولانی خود، به همکاری اطلاعاتی و عملیاتی طالبان نیاز مبرم دارد.
در چنین وضعیتی، سرکوب، مهار یا تسلیم دادن اهرم‌های فشار مربوط به «نظامیان و مخالفان طالبان» بهترین امتیازی است که تهران می‌تواند در ازای دریافت آب و امنیت مرزی، به طالبان اعطا کند.

۲. بازتعریف محاسبات امنیتی پس از تحولات و جنگ‌های منطقه‌ای
وقوع درگیری‌های منطقه‌ای اخیر (از جمله تحولات و تنش میان امریکا، اسرائیل و ایران) اولویت‌های امنیتی تهران را به‌شدت تغییر داده است:
• هراس از متغیرهای غیرقابل کنترل: حضور ده‌ها هزار نیروی آموزش‌دیده نظامی و اطلاعاتی خارجی (که دارای انگیزه، سلاح و آموزش‌های تخصصی هستند) در داخل خاک ایران، در شرایط بحران فوق‌العاده منطقه‌ای، از دید نهادهای اطلاعاتی ایران یک «تهدید بالقوه و غیرقابل کنترل» تلقی می‌شود.
• پیشگیری از نفوذ سرویس‌های متخاصم: دستگاه‌های امنیتی ایران نگران‌اند که بدنه معترض، آسیب‌پذیر و ناراضی این نظامیان سابق، به بستری برای نفوذ و بهره‌برداری سرویس‌های اطلاعاتی متخاصم (مانند امریکا یا اسرائیل) جهت اقدامات خرابکارانه در داخل ایران تبدیل شود.

۳. پایان کارکرد استراتژیک مخالفان به‌عنوان «اهرم فشار»
در سال‌های نخست سقوط حکومت جمهوریت در کابل، میزبانی از نظامیان و فرماندهان سابق، برای تهران نوعی کارت بازی و اهرم فشار در چانه‌زنی‌ها با طالبان محسوب می‌شد. اما با بگذشت زمان و وقوع دو متغیر: ۱. تثبیت نسبی قدرت طالبان در افغانستان. ۲. عدم شکل‌گیری یک جبهه یکپارچه، کارآمد و قدرتمند از سوی مخالفان.
جمهوری اسلامی به این محاسبه رسید که هزینه نگهداری، خطر امنیتی و تبعات سیاسی میزبانی از این نیروها، بسیار بیشتر از فایده استراتژیک و کم‌رنگ‌شده آن‌ها است.

۴. همراستایی با سیاست کلان «کاهش و رد مرز اتباع غیرمجاز»
ایران در حال حاضر سیاست افراطی و گسترده‌ای را برای اخراج میلیونی مهاجران و اتباع افغانستانی آغاز کرده است. در سیستم اجرایی و بدنه وزارت کشور و اداره اتباع، تمایز میان «پناهجوی عادی» و «نظامی در معرض خطر جانی» کم‌رنگ شده است. بدنه نظامیان سابق نیز عملاً در موج عمومی «رد مرز» بلعیده شده‌اند و حمایت‌های ویژه گذشته از آن‌ها سلب شده است.

بسته‌شدن دفتر جنرال سریع و عدم تمدید اقامت نظامیان پیشین افغان، اگرچه به معنای قطع کامل تمام کانال‌های دیپلماتیک و پنهان ایران با چهره‌های شاخص مخالف طالبان نیست، اما پایان رسمی حضور علنی و تشکیلاتی مخالفان مسلّح طالبان در خاک ایران را اعلام می‌کند.
این رویکرد نشان می‌دهد که جمهوری اسلامی ایران در دوراهی میان «حمایت از نیروهای معتقد به جمهوریت و مخالف طالبان» و «تأمین منافع حیاتی خود (آب، امنیت مرزی و کاهش ریسک‌های امنیتی داخلی)»، تصمیم گرفته است واقع‌گرایی سخت‌افزاری (رئالیسم سیاسی) را انتخاب کرده و قربانی کردن نظامیان سابق را بهایی برای توافق و تعامل با حکومت طالبان بپردازد.

نویسنده: رحمانی
رسانه کاتب