طالبان در داخل افغانستان می‌گوید شاخه خراسان داعش را شکست داده و این گروه را به طور کامل از بین برده است. اما مقام‌های طالبان در نشست‌های امنیتی منطقه‌ای از گسترش تهدید داعش، دسترسی این گروه به فناوری‌های پیشرفته و نیاز به همکاری اطلاعاتی کشورهای جهان سخن می‌گویند.
این دو روایت متفاوت، پرسش‌هایی درباره ارزیابی واقعی طالبان از وضعیت داعش و نحوه استفاده این گروه از تهدیدهای امنیتی در مناسبات خارجی‌اش ایجاد کرده است.

در پنج سال گذشته، مبارزه با داعش به یکی از محورهای تماس طالبان با کشورهای منطقه و قدرت‌های جهانی تبدیل شده است. هم‌زمان با ادعای طالبان درباره نابودی داعش، نگرانی‌های امنیتی کشورهای همسایه درباره حضور گروه‌های مسلح خارجی به ویژه حضور و فعالیت شاخه خراسان داعش رو به افزایش است. طالبان در پنج سال و اندی حاکمیت خود به این نگرانی‌ها پاسخ نداده است.

بررسی این تناقض‌ها نشان می‌دهد که مبارزه با داعش، علاوه بر یک مساله امنیتی، به یکی از موضوعات سودآور در تعامل سیاسی و منطقه‌ای طالبان تبدیل شده است.
ناظران می‌گویند طالبان در پنج سال گذشته با برجسته‌سازی دفع تهدید داعش خراسان توانسته است همکاری و کمک کشورهای مختلف، به‌ویژه کشورهای همسایه و منطقه، را جلب کند.

تناقض در اظهارات مقام‌های طالبان درباره وضعیت داعش، نمونه‌ای از این رویکرد است. عبدالحق وثیق، رییس استخبارات طالبان، روز جمعه ۱۵ عقرب در اوزبیکستان از همکاری نکردن شرکت‌های بزرگ فناوری، از جمله تلگرام و تیک‌تاک، در مبارزه با داعش شکایت کرد.
او گفت این شرکت‌ها اطلاعات فنی مورد نیاز را در اختیار طالبان قرار نمی‌دهند و این مساله به گسترش فعالیت داعش کمک می‌کند.

در مقابل، ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی طالبان، روز شنبه ۱۶ عقرب در کابل بار دیگر مدعی شد که داعش در افغانستان به‌طور کامل از بین رفته و هیچ مرکز و پایگاه فعالی در این کشور ندارد. اما او گفت که مراکز داعش در پاکستان است.
این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که الکساندر زویف، معاون دبیرکل سازمان ملل متحد در امور مبارزه با تروریسم، در نشست اوزبیکستان گفته است شاخه خراسان داعش در افغانستان به تجهیزات تاکتیکی مدرن، از جمله پهپاد، دست یافته و اعضای آن آموزش‌های لازم برای استفاده از این تجهیزات را نیز فرا گرفته‌اند.

گزارش‌های سازمان ملل متحد نشان می‌دهد که داعش خراسان در تلاش برای احیا و بازسازی شبکه‌های خود است. این گروه راهبردش را تغییر داده و به استفاده از فناوری، فعالیت در فضای مجازی، جلب و جذب نیرو در سطح بین‌المللی و برنامه‌ریزی برای عملیات برون‌مرزی روی آورده است.
گزارش‌های نهادهای بین‌المللی شمار اعضای داعش خراسان را دو هزار نفر برآورد کرده است. این افراد عمدتا در ولایت‌های کنر، ننگرهار، بدخشان، تخار و بغلان فعالیت دارند.

داعش خراسان در سال‌های نخست فعالیت خود، به‌ویژه در ننگرهار، جوزجان و برخی مناطق دیگر افغانستان، پایگاه‌ها و سنگرهای مشخصی داشت و برای مدتی بر بخش‌هایی از این مناطق تسلط یافته بود. اما پس از عملیات نظامی علیه مواضعش، بخش عمده‌ای از ساختار سرزمینی خود را از دست داد و به شبکه‌ای پراکنده‌تر و پنهان‌تر تبدیل شد.
اکنون فعالیت این گروه تنها به حضور فیزیکی و داشتن پایگاه‌های نظامی محدود نیست. داعش از شبکه‌های اجتماعی و بسترهای ارتباطی آنلاین برای تبلیغات، ارتباط با هواداران و جذب نیرو در داخل و خارج از افغانستان استفاده می‌کند.
عبدالمومن ضیا بدخش، آگاه امور دینی، به افغانستان اینترنشنال گفت که داعش خراسان از نیروی انسانی تحصیل‌کرده و مجهز به فناوری روز برخوردار است. به گفته او، شماری از اعضای این گروه در رشته‌های مرتبط با فناوری‌های مدرن آموزش دیده‌اند.

طالبان در پنج سال گذشته مبارزه با داعش را به یکی از مهم‌ترین محورهای تعامل خود با جامعه جهانی، به‌ویژه روسیه، ایران، کشورهای آسیای مرکزی، ایالات متحده و کشورهای اروپایی، تبدیل کرده است.

حمله مرگ‌بار به تالار کنسرت کروکوس در حومه مسکو در مارچ ۲۰۲۴، که داعش مسوولیت آن را بر عهده گرفت و حمله به مراسم یادبود از قاسم سلیمانی در کرمان ایران، ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی تهدید این گروه را آشکار کرد. پس از این حمله‌ها، نگرانی روسیه، ایران و سایر کشورهای منطقه درباره فعالیت داعش خراسان افزایش یافت.
طالبان در مناسبات خود با روسیه و برخی کشورهای دیگر بر همکاری‌های اطلاعاتی و امنیتی در زمینه مقابله با داعش تأکید کرده است. روسیه نیز با وجود نگرانی‌های مداوم درباره وضعیت امنیتی افغانستان، بارها از اقدامات طالبان علیه داعش تمجید کرده است.

به باور ناظران، طالبان با برجسته‌سازی خطر داعش و آنچه موفقت در مهار آن می‌خواند، توانسته است خود را به بخشی از معادله امنیتی منطقه تبدیل کند. کشورها برای مهار تهدیدها و حملات احتمالی داعش ناگزیر به همکاری با طالبان شده‌اند. به این ترتیب، داعش برای طالبان به سرمایه‌ای سیاسی و امنیتی تبدیل شده است که از آن برای جلب همکاری، دریافت اطلاعات و کسب امتیازهای سیاسی استفاده می‌کند.

گزارش‌ها حاکی است که بخشی از ساختار تشکیلاتی داعش خراسان متشکل از اتباع کشورهای آسیای مرکزی است.
محمدجان کبیری‌اف، روزنامه‌نگار تاجیک، به افغانستان اینترنشنال گفت که داعش و گروه‌های افراطی بهانه‌ای در اختیار حکومت‌های سرکوبگر قرار می‌دهند تا آزادی‌های مذهبی و دینی شهروندان را محدود کنند و از کشورهای مختلف کمک‌های مالی و تسلیحاتی برای مبارزه با تروریسم مطالبه کنند.
او داعش را «یک پروژه» خواند و گفت که شمار زیادی از جوانان آسیای مرکزی به این گروه پیوسته‌اند.
کبیری‌اف گفت: «داعش یا گروه‌های افراطی و فعالیت تروریستی آن‌ها بهانه‌ای به دست حکومت‌ها می‌دهد تا آزادی‌های دینی را سرکوب کنند، کمک‌های مالی برای مبارزه با تروریسم درخواست کنند و در دل شهروندان خود رعب و وحشت ایجاد کنند.»
به گفته او، با این تبلیغات و سروصداها، احتمال دارد در آینده نزدیک شاهد اقدامات تروریستی زیر پرچم داعش باشیم.

طالبان در پنج سال گذشته هزاران نفر را به اتهام ارتباط با داعش بازداشت کرده است. با این حال، درباره شمار دقیق بازداشت‌شدگان، هویت آنان و سرنوشت بسیاری از این افراد اطلاعات مستقلی در دست نیست.
یک منبع آگاه در کابل به اینترنشنال گفت که طالبان ۴۰ هزار نفر را بازداشت کرده است. به گفته این منبع، بخشی این افراد زیر نام مبارزه با داعش بازداشت شده‌اند و طالبان از نگهداری آنان برای دریافت کمک و امتیاز از نهادها و کشورهای مختلف استفاده می‌کند.
این منبع که از نزدیک با طالبان کار کرده است، گفت: «جنگ مذهبی داعش به نفع طالبان است، چون منطقه و جهان با آن‌ها هم‌نوایی و همکاری خواهند کرد.»

یکی دیگر از جنبه‌های استفاده ابزاری طالبان از داعش، مرتبط ساختن این گروه با جریان‌های مخالف سیاسی و نظامی خود است.
داعش با ایدیولوژی و اهداف خاص خود فعالیت می‌کند، اما جریان‌های مخالف طالبان، به‌ویژه گروه‌هایی که خواهان تغییر ساختار سیاسی و پایان حاکمیت این گروه هستند، مستقیماً بقای سیاسی و نظامی طالبان را به چالش می‌کشند.

با این حال، طالبان تلاش کرده است مخالفان خود را به داعش مرتبط معرفی کند یا نام آنان را در کنار نام داعش مطرح کند. در برخی رویدادهای امنیتی در بدخشان و حملات در نورستان، مقام‌های طالبان ادعاهایی درباره همکاری یا هم‌سویی داعش با جبهه‌های مخالف مطرح کرده‌اند؛ اما تاکنون شواهد مستقلی درباره ارتباط سازمان‌یافته یا همکاری عملیاتی این جریان‌ها با داعش ارایه نشده است. جریان‌های مخالف طالبان می‌گویند آنان رهبران شناخته‌شده سیاسی و مردمی هستند که سال‌ها بخشی از قدرت در افغانستان بوده‌اند. آنان هم‌چنان می‌گویند خود سال‌ها خود قربانی حملات داعش و طالبان بوده‌اند.

طالبان می‌داند که بسیاری از کشورهای منطقه و جهان درباره فعالیت جریان‌های مخالف سیاسی و نظامی این گروه حساسیت امنیتی مشابهی با داعش ندارند. حتی برخی کشورها میزبان رهبران مخالف طالبان هستند و با شماری از این جریان‌ها ارتباط سیاسی و نزدیک دارند. از همین رو، طالبان می‌کوشد با پیوند زدن مخالفان خود به داعش، فعالیت آنان را در چارچوب مبارزه با تروریسم قرار دهد و حساسیت کشورها را نسبت به این جریان‌ها افزایش دهد.
یک چهره ارشد مخالفان طالبان به افغانستان اینترنشنال گفت: «داعش ضامن بقای دولت طالبان است.»
او افزود که «برعکس، جنگ با مقاومت برای طالبان دردسرهای جغرافیایی و قومی به بار می‌آورد.»

طالبان خود را دشمن سرسخت داعش معرفی می‌کند و مدعی است که برای سرکوب این گروه از هیچ تلاشی دریغ نمی‌کند. با این حال، این گروه تاکنون به نگرانی‌های امنیتی شماری از کشورهای منطقه درباره حضور اعضای گروه‌های مسلح خارجی در افغانستان پاسخ قانع‌کننده نداده و حاضر نشده است اعضای این گروه‌ها را به کشورهای متقاضی تسلیم کند.
اطلاعات و گزارش‌های امنیتی درباره حضور اعضای گروه‌های مسلح خارجی در افغانستان، از جمله اعضای جنبش اسلامی ترکستان شرقی (اویغورها)، جنبش اسلامی اوزبیکستان، گروه‌های مسلح تاجیکستانی و تحریک طالبان پاکستان، همچنان محل نگرانی کشورهای منطقه است.

گزارش‌هایی وجود دارد که شماری از اعضای این گروه‌ها به داعش خراسان پیوسته‌اند یا با این گروه روابط فکری و ایدئولوژیک دارند. گزارش‌های نهادهای بین‌المللی و ارزیابی‌های امنیتی نیز از حضور اعضای تحریک طالبان پاکستان، جنگجویان آسیای مرکزی و افراد وابسته به شبکه‌های جهادی فرامرزی در افغانستان حکایت دارند. در برخی گزارش‌ها از حضور جنگجویان تاجیک، اوزبیک، اویغور، چیچنی و اتباع کشورهای دیگر در شبکه‌های داعش خراسان سخن گفته شده است.
چین، پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی، به‌ویژه اوزبیکستان و تاجیکستان، بارها درباره حضور گروه‌های مسلح مخالف خود در افغانستان ابراز نگرانی کرده‌اند. خواست اصلی این کشورها مهار این گروه‌ها، جلوگیری از فعالیت آنان از خاک افغانستان و در مواردی بازگرداندن اعضای تحت تعقیب به کشورهای مبدأ است.

طالبان در برابر درخواست کشورهای منطقه برای تسلیم کردن اعضای گروه‌های مسلح خارجی مقاومت کرده و در مواردی اساساً وجود آنان را در افغانستان انکار کرده است.
یکی از دلایل این رویکرد را می‌توان در مناسبات سنتی و ایدیولوژیک طالبان با گروه‌های مسلح خارجی جست‌وجو کرد. در فرهنگ قبیله‌ای و عنعنوی این گروه، تسلیم کردن افرادی که به آنان پناه آورده‌اند یا به‌عنوان مهمان پذیرفته شده‌اند، اقدامی ناپسند تلقی می‌شود.
این مساله یکی از عوامل اصلی اختلاف میان طالبان و پاکستان بر سر تحریک طالبان پاکستان نیز بوده است. اسلام‌آباد از طالبان می‌خواهد اعضای این گروه را مهار کند و مانع استفاده آنان از خاک افغانستان برای حمله به پاکستان شود؛ اما طالبان تاکنون حاضر نشده است مطابق خواست پاکستان با این گروه برخورد کند یا اعضای آن را به این کشور تسلیم کند.

موضوع دیگری که درباره حضور داعش خراسان در افغانستان پرسش‌برانگیز است، بازگشت شماری از اعضای این گروه از سوریه و عراق است.
کشورهای منطقه و سازمان ملل متحد اعلام کردند که صدها تن از اعضای داعش پس از فروپاشی بخش عمده قلمرو این گروه در سوریه و عراق، به افغانستان بازگشته‌اند. با این حال، درباره هویت، محل استقرار و وضعیت کنونی این افراد اطلاعات روشنی در دست نیست.
این‌که این افراد از چه مسیرهایی وارد افغانستان شده‌اند و چگونه توانسته‌اند در این کشور مستقر شوند، پرسش‌هایی است که طالبان تاکنون به آن‌ها پاسخ نداده است. با توجه به کنترول طالبان بر مرزها، گذرگاه‌ها و ساختارهای امنیتی افغانستان، ورود و استقرار شمار قابل توجهی از جنگجویان خارجی بدون آگاهی یا دست‌کم اطلاع دستگاه‌های امنیتی این گروه دشوار به نظر می‌رسد.

طالبان مدعی است که حملات داعش در افغانستان به‌گونه چشم‌گیری کاهش یافته است، اما این امر به معنای پایان حضور، فعالیت و تهدید این گروه تروریستی نیست. داعش در حال حاضر تمرکز بیشتری بر حملات فرامرزی دارد و می‌کوشد با بهره‌گیری از فضای عملیاتی فراهم‌شده در خاک افغانستان و تسهیلات و ارتباطات گروه‌های شبه‌نظامی منطقه‌ای، از جمله اویغورها، تحریک طالبان پاکستان و جریان‌های تندرو آسیای مرکزی، دامنه فعالیت‌های خود را گسترش دهد. منتقدان می‌گویند این گروه‌ها در بستر امنیتی و محیطی فعالیت می‌کنند که در نتیجه سیاست‌ها و رویکردهای اداره طالبان شکل گرفته است.

جمشید یما امیری
انترنشنال